KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİNDE  YER ALAN TOPRAK ÇEŞİTLERİ

KKTC’nde mevcut tüm toprak çeşitlerinin özellikleri hakkında bilgiler vermek üzere hazırlanan bu yazı ile ilgili olarak KKTC’nde 109 tip ana toprak çeşidi (serisi) ve bu çeşitlerin çeşitli özellikleri yönünden farklı 2565 toprak fazı mevcuttur..

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Konumu ve fizyoğrafik özellikleri dikkate alındığında, Mesarya – Güzelyurt Ovası ve Girne Kıyı Şeridi olmak üzere iki ana iklim bölgesine ayrılır. Birinci bölgeden ikinci bölgeye geçişte hem yağış ve hem de nisbi nem artmakta ve genellikle iklim kuşağı Xerik olup,  sıcaklık rejimi ise Thermic’tir.

KKTC .toprakları, hazırlanan toprak birlik haritasına göre ülkedeki jeolojik materyal ve fizyografik birimler bakımından kesin farklılıklar gösteren 17 değişik birim üzerinde yer almaktadır. Bu birimler sırasıyla (1)genç alüviyal depozitler (AD), (2)yan dere alüviyalleri (YA), (3)yaşlı alüviyal depozitleri (YD), (4)çukur kil depoları (ÇD), (5)koluviyaller (KO), (6)bajadalar (çamur akıntıları)(BJ), (7)Pliyosen-Pleyistosen kumlu marnlar ) (KM), (8)Pliyosen-Pleyistosen marn üzerini örten konglomera terasları (KG), (9)Pliyosen-Pleyistosen marno-kalker (MM),  (10)Miyosen jipsler üzerinde oluşan topraklar (JP), (11) kumtaşı üzerinde oluşan topraklar (KT), (12)miyosen kumtaşı ara katmanlı kireçli kil ve kireçli killer (KU), (13)Miyosen tebeşirler üzerinde oluşan topraklar (TB), (14)Jura-Trias kristalize ve dolomitik kireçtaşları üzerinde oluşan topraklar (KD), (15)İnce daneli bazalt üzerinde oluşan topraklar (BZ), (16)stabil kıyı kumulları üzerinde oluşan topraklar (SK) ile (17)çeşitli (ÇA) arazi tipleridir.

Toprak birliklerinin grafik olarak görüntüsü aşağıdaki gibidir.

a- Genç allüviyal depozitler; Trodos dağlarından Lefke, Güzelyurt ve Mesarya ovalarında; Beşparmak dağlarından ise yine orta Mesarya ovasına ulaşan Yeşilırmak, Güzelyurt, Kanlıdere ve Çakıldere gibi akarsuların meydana  getirdiği bu topraklar genellikle derin ve yer yer çok çakıllı olmaktadır. Balıkesir, Cengiztopel, Cengizköy, Çakıldere, Derindere, Erdemli, Güvercinlik, Güzelyurt, Kanlıdere, Lefke, Margo, Piyalepaşa, Yeşilırmak, Y. yeşilırmak serileri Genç allüviyal depozitler üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 121.201 dekardır.

 b- Yandere alliviyalleri; Genellikle Beşparmak dağlarının kuzeyinde Akdeniz’e güneyinde ise Mesarya ovalarından karpaza ulaşan küçük dereciklerin yakın mesafelerden depoladığı taşınmış materyallerden oluşmuş topraklardır. Bu topraklar çoğunlukla hafif ve orta eğimlerde bulunurlar. Acıkuyu, Akıncılar, Akova, Alsancak, Karaoğlanoğlu, Karpaz, Lefkoşa, Mallıdağ, Meydancık serileri Yandere alliviyalleri üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise           106.951 dekardır.

c- Yaşlı allliviyal depozitler; Orta Holosende Trodos’tan gelen malzemler üzerinde oluşmuş olan bu topraklar Güzelyurt bölgesinde yaygın olarak kendilerini göstermektedir. Belirgin profil gelişimi göstermektedir. Altıok, Ambarlık, Aydınköy, Bostancı, Serhatköy, Şahinkuyu, Üçtaş, Yayla, Zümrütköy serileri Yaşlı allliviyal depozitler üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 71.896 dekardır.

 d- Çukur kil depoları; Ülkenin Akdeniz’e komşu eski kıyı bataklıklarının dolması sonucu veya bajada’ların uç kısımlarında alluviyellerle birleştiği konkav topografyalarda oluşmuş bu topraklar özellikle Mesarya ovasının güneyinden Mağosaya doğru geniş yayılım gösterirler. Çamurova, Çayönü, Göller, Salamis, Türkmenköy serileri Çukur kil depoları üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 38.238 dekardır.

 e- Kolliviyaller; Gerek Trodos’ların ve gerekse Beşparmak dağlarının plitosen-pleistosen yaşlı yükseltilerin eteklerinde çevrelerindeki yüksekliklerden düzensiz yüzey akışlarıyle taşınan materyallerin, eğimin hemen kırıldığı eteklerde yığılan malzeme üzerinde oluşan topraklardır. En yaygın toprak tipini oluşturan kolliviyaller, ülkenin en genç topraklarıdır. Bademliköy, Demirhan, Eğlence, Gemikonağı, Kalkanlı, K.erenköy, Karaağaç, Mağosa, Mersinlik, Polatpaşa, Teknelik, Tınaztepe, Topçuköy, Yedidalga, Yenierenköy serileri Kolliviyaller üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 310.264 dekardır.

 f- Bajada’lar; En homojen ve yaygın topraklardır. Mesarya ovasının büyük bir kısmını oluşturan bu topraklar, Mesarya ovasının kuzeyini Beşparmak dağlarını paralel olarak izleyen miyosen yaşlı kumtaşı ara katmanlı  kireçli killerden ve kumlu marnlardan yüzey sularıyle ovanın orta kesimine çamur akıntıları şeklinde taşınarak yığılan çok derin topraklardır. Düzova, Geçitkale, Pamuklu serileri Bajada’lar üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 288.550 dekardır.

 g-Pliyose-pleyistosen kumlu marnlar;  Zaferburnu’ndan başlayarak özellikle de Mesarya ovalarını yer yer keserek batıya doğru uzanırlar. Denizli, Dipkarpaz, Geçitköy, Gülek, Güneşköy, Gürpınar, Meriç, Samanyolu, Sedefdüzü, Tatlısu, Yıldırım, Zaferburnu serileri Pliyose-pleyistosen kumlu marnlar üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 405.261 dekardır.

 h- Pliyose-pleyistosen yaşlı marnlar; Üzerini örten konglomera teraslar Karpaz bölgesinden başlayarak Mesarya ovası ile Ercan havalimanını kapsayarak yer yer kesilmek suretiyle batıya doğru uzanırlar. Aslanköy, Aytepe, Boğaziçi, Çatalköy, Doğancı, Ercan, Esentepe, Gaziler, Kırklar, Mormenekşe, Nergisli, Paşaköy, Yarköy, Yeniceköy, Zincirli serileri Pliyose-pleyistosen yaşlı marnlar üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 475.300 dekardır.

 ı- Pliyose-pleyistosen yaşlı marmo-kalkerler; Ülkenin çok az bir kısmını kapsarlar ve minor topraklardır. Gelincik, İnönü, Türkeli serileri Pliyose-pleyistosen yaşlı marmo-kalkerler üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise  58.095 dekardır.

 j- Miyosen yaşlı jipsler üzerinde oluşan topraklar; Kalecik köyünün kuzeyinden başlayarak kumtaşı ara katmanlı kireçli kil oluşuklarını yer yer izleyerek Yılmazköy’ün kuzeyine kadar uzanırlar. Altınova, Kalecik, Nalbantoğlu serileri Miyosen yaşlı jipsler üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 45.184 dekardır.

 k- Kumtaşları üzerinde oluşan topraklar; Beşparmak dağlarının güneyini batıya doğru kesikli olarak izlerler. Çamlıbel, Örenler, Tepebaşı serileri Kumtaşları üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 129.381 dekardır.

 l- Miyosen kumtaşı ara katmanlı kireçli killer; ülkemizdeki en yaygın olan miyosen oluşuklardır. Boltaşlı, Değirmenlik, Çınarlı serileri Miyosen kumtaşı ara katmanlı kireçli killer üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 401.838 dekardır.

 m- Miyosen tebeşirler üzerinde oluşan topraklar; Sınırlı bir alan kaplayarak Mesarya ovasının güney esiminde yer alır. Çakmaktepe serisi Miyosen tebeşirler üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 17.901 dekardır.

n- Jura-Trias kristalize ve dolomitik kireçtaşları üzerinde oluşan topraklar; Beşparmak dağlarını çok dik eğimli zirvelerini meydana getirmektedir. Eğimleri fazla olması dolayısıyle aşırı erozyona uğradıklarından yaygın olarak yüzeyde çıplak kayalar görülmektedir. Beşparmak, Girne serileri Jura-Trias kristalize ve dolomitik kireçtaşları üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 109.490 dekardır.

 o- İnce daneli bazalt üzerinde oluşan topraklar; Trodos dağlarının Yeşilırmak-Lefke şeridi arasında uzanan bu topraklar ülkenin yegane volkanik materyallerini oluşturmaktadır. Günebakan, Karadağ, Koruyaka, Ümittepe serileri İnce daneli bazalt üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise  27.698 dekardır.

 p- Stabil kıyı kumulları üzerinde oluşan topraklar; Akdenize komşu kıyı şeridinde yer almaktadır. Bunların doğal bitki örtüsü tarafından hareketleri sınırlandığından  hareketli kumullara göre toprak profilleri gelişmiş durumdadır. Akdeniz ve Gaziveren arasında kıyı kumullarının Akdeniz’den gelen kuzey-batı orijinli rüzgarların etkisıyle adanın iç kesimine doğru 2-5 km civarında ilerlemiş olmaları dikkati çekmektedir. Akdeniz, Gaziveren, Pirhan serileri Stabil kıyı kumulları üzerinde oluşan topraklardır. Kapsadığı alan ise 49.916 dekardır.

 r- Çeşitli arazi tipleri; üzerinde doğal toprağı bulunmayan aşırı erozyonla taşınarak yüzeye çıkmış çıplak kayalar ve kıyı kumullarının yanısıra maden ocakları gibi insan kullanımı altında kalan arazilerdir.

     Bu sayı benzer özelliklere sahip olan, genişlik olarak ayni büyüklükteki Ceylanpınar ovasından dört kat daha fazladır. Bu kadar küçük bir ülkede 109 tip ana toprak çeşidi ve 17 değişik birimde toprağın yer alması olağanüstü bir durum arzetmektedir. Toprak tiplerinin (109) hangi birimler içerisinde yer aldığını gösteren a.2; b.2; c.2; d.2; e.2 nolu tabloların haritalama lejantı altındaki sutunda görülmektedir.

KKTC’nde tanımlanan 109 tip toprak çeşitlerinden 48 tanesi Entisol (A-C horizonlu genç topraklar), 42 tanesi İnseptisol, 10 tanesi Vertisol, 4 tanesi Mollisol ve 5 tanesi ise Alfisol

ordosunda sınıflandırılmıştır. KKTC topraklarını  %44.13’ünü Entisoler, %32.54’ünü

İnseotisoller, %14.78’ini Vertisoller, %6.86’ını Mollisoller ve %1.69’unu Alfisoler oluşturmaktadır.

a)    Entisol Ordo’su

Entisol ordosunun serileri ile yüzde miktarları grafik olarak aşagıdaki gibidir.

a.1)Entisol Ordo’sunun özellileri

Çok kısa süre toprak oluş işlemlerinin etkisı altında kalmış veya şiddetli erozyona uğramış olan bu topraklar ülkemizin dağ kuşaklarında ve birikmeye uğrayan alanlarda çok yaygındır. Bu nedenle çok zayıf bir profil gelişimi gösterirler. Taşınmış ana materyaller (aluviyaller, kolliviyaller, çamur akıntıları v.b) üzerinde yer alan Entisol’ler. Vertisol’lerdeki kadar şişen kil (Simektit) içermezler. Yerinde oluşmuş Entisol’ler ise orhric epipedon dışında herhangi bir pedojenik horizonları bulunmamaktadır.  Ancak bazı durumlarda ileri pedojenik kalıntıları içerebilmektedir.

Entisol’ler kurak iklimden (aridic) yağışlı (udic-perudik) iklime kadar değişen çok çeşitli nem ve sıcaklık rejimlerinde bulunabilmektedir. Yerinde oluşmuş Entisol’ler genelde dik ve orta eğimli olan arızalı topğrafyalarda yer almakta, buna karşılık taşınmış ana materyaller üzerinde yer alan Entisol’ler düz ve düze yakın topoğrafya üzerinde yer almaktadırlar. Doğal bitki örtüsü, iklime bağlı olarak çok çeşitlilik göstermekteyse de genelde Entisol’lerin yer aldığı araziler zayıf ve seyrek bir bitki örtüsü ile kaplı bulunmakta veye işlenerek tarım yapılmaktadır. Entisol’ler daha çok üst pleistosen ve holosen’de taşınmış ana materyaller üzerinde yer almaktadır.

 Entisol’ler A-C, A-C-Cr, A-C-R veye A-R şeklinde horizon dilimine sahip topraklardır.

Genellikle A horizonları çok kalın değil ve zayıf strüktüre sahiptir. Yerinde oluşmuş olanlarda ana materyale bağlı alarak değişen düzeyde taşlılık bulunmakta ve yer yer A horizonu yüzeye kadar çıkmış ana kaya tarafından kesilmektedir. C horizonları ana materyale bağlı olarak önemli farklılıklar göstermektedir. Taşınmış ana materyallerde C horizonu orijinal depolanma deseninin izlerini taşımakta; yerinde oluşmuş toprakların C horizonu, ana kayanın fiziksel ve jeokimyasal ayrışma ürünlerinden ibarettir. Bu topraklarda kireç birikimi, strüktür oluşumu gibi pedojenik toprak oluş işlemleri sadece başlangıç safhasındadır.

Entisol’lerde görülen en önemli toprak oluş işlemi, fiziksel ve jeokimyasal ayrışma sonucu biriken veya çeşitli etmenlerle taşınarak depolanmış olan ana materyallerin yüzey katında ölü canlı artıklarının huminleşmesi nedeniyle rengin koyulaşması ve strüktür oluşumunun başlaması sonucu A horizonunun oluşumudur. Entisol’lerde B horızonunun gelişmemiş olmasının en ünemli nedeni, yerinde oluşmuşlarda topografik yapıya bağlı olarak erozyon, taşınmışlarda ise zamandır. Diğer mineral toprakların başlangıç noktası olan Entisol’lerde zayıf bir organik madde birikimi yanısıra, bir iyi özellik olan bazı çözülebilir tuzların yıkanması da görülebilmektedir.

Entisoller çok çeşitli ana materyaller üzerinde gelişmiş olduklarından özellikle CaCO3 içerikleri ve tekstür bakımından önemli farklılıklar gösterir. Buna bağlı olarak pH, KDK gibi kimyasal özellikleri de geniş sınırlar arasında değişim gösterir. Tekstür, kaba kumdan ağır kile kadar değişebilmektedir. Tüm horizonları kil tekstürü içeren Entisol’ler genellikle 50 cm’den daha sığdır. Bu tip topraklar yüksek oranda tuzluluk ve alkalilik içermezler.        

 a.2) Endisol Ordo’sunun içerdiği grup ve seriler